آینه جهان و تحفه سلیمان در ترجمه مرآة الزمان کتابی است در جغرافیا و غرایب جهان از آثار قاضی سعید قمی در یک مقدمه و پنج باب به شرح زیر:
مقدمه: در بیان صورت عالم و شکل زمین.
باب اول: در ذکر دریاها و جزیره ها و رودها، در 3 فصل.
باب دوم: در ذکر بناهای شهرها و عمارت ها، در یک فصل.
باب سوم:...
باب چهارم: غرائب امور انبیا و عجائب احوال پادشاهان و هدایا و تحف ایشان و ذکر کاهنان، در 4 فصل.
باب پنجم: در ذکر عجائب متفرقه، در 3 فصل.
آغاز: بسمله، شیرین تر حکایتی که چاشنی بخش کام تلخکامان سرگشته که در صحاری معرفت باری هایم و حایر و در دریافت ذات پاک احدیت.

و اینک چند نکته:

یکم: در نسخه نویافته از این اثر که اخیراً برای فروش به کتابخانه مجلس عرضه گردید، در مقدمه به نام کتاب و مؤلف اینگونه تصریح شده: «آینه جهان و تحفه سلیمان، محمدسعید شریف قاضی قمی».

دوم: این کتاب به دستور و به نام شاه سلیمان صفوی نگاشته شده و تألیف آن در روز پنجشنبه 15 شوال 1078 به پایان رسیده است.

سوم: نسخه ناقصی از این اثر در کتابخانه ملک به شماره 534 موجود است و در فهرست آنجا با عنوان «ترجمه منتخب مرآة الزمان» معرفی شده است. (نک: فهرست ملک 2/143ـ144؛ فهرستواره کتابهای فارسی 1/247). که با نسخه نویافته، تا کنون دو نسخه از این کتاب شناسایی شده است. نسخه جدید کامل است و نقصی ندارد.

چهارم: استاد علامه جناب حاج سید محمدعلی روضاتی را عقیده بر این است که آثار قاضی سعید قمی جملگی به زبان عربی تألیف شده و آثار فارسی منسوب به او، در واقع از دانشمند طبیب همنام و معاصرش محمدسعید حکیم می باشد. و در این باره مقاله مبسوطی در دومین دوگفتارشان ارائه فرمودند. به هر حال چنان که آمد در نسخه تازه یاب آینه جهان و تحفه سلیمان، در مقدمه، مؤلف به نام خود تصریح کرده با این عنوان: «محمد سعید شریف قاضی قمی» و دانسته است که وصف «قاضی» مخصوص به قاضی سعید قمی فیلسوف مشهور بوده و همنام و معاصر وی به «محمدسعید حکیم» معروف است.

پنجم: با توجه به تاریخ تولد قاضی سعید (سال 1049ق) و تاریخ تألیف این اثر (سال 1078ق) مشخص می شود قاضی سعید قمی این اثر را در 29 سالگی نوشته و شاید از نخستین تألیفات وی باشد. والله العالم.

ششم: نام این کتاب در موسوعه شریف الذریعة نیامده، و می‌ توان این مدخل را بر الذریعه استدراک کرد.

ارسال شده توسط ابوالفضل حافظیان بابلی در تاريخ چهارشنبه 6 مرداد 1389 ساعت 7:28 بعدازظهر (نظر بدهید)

شجاع الدین محمود بن علی حسینی مازندرانی اصفهانی از علمای شیعه در اوایل قرن یازدهم هجری است که نامش در طبقات اعلام الشیعه (قرن 11، ص 554) آمده و از او به عنوان جدّ خلیفه سلطان (سلطان العلماء آملی متوفای 1064ق) و شیخِ اجازه حسین بن حیدر حسینی کرکی عاملی یاد شده است، اما در کتاب الذریعه تألیفی از وی معرفی نشده است. چندی پیش در جلسۀ تقویم نسخ خطی در کتابخانۀ مجلس مجموعه ای ارزشمند عرضه شد که حاوی دو کتاب اصولی از تألیفات شجاع الدین بود بدین شرح:
حاشیۀ شرح عضدی بر مختصر الاصول (اصول فقه – عربی)
آغاز: بسمله. الحمد لله الذی لیس اهل الحمد سواه و السلام علی من اصطفاه واجتباه.
حاشیۀ شرح تهذیب الاصول (اصول فقه – عربی)
آغاز: بسمله. حمدله. والصلوة علی افضل الافضلین محمد و اهل بیته الطاهرین.
این نسخه به دست حسین بن حیدر حسینی کرکی عاملی (شاگرد و مجاز از مؤلف) با نسخۀ مؤلف مقابله و از روی آن تصحیح شده است. مقابلۀ رسالۀ یکم را در جمادی الثانی 1002 به انجام رسانده و در آن تاریخ، از مؤلف با دعای «اعلی الله تعالی قدره فی الدارین» یاد می کند.
و مقابلۀ رسالۀ دوم را در صبح جمعه 2 شوال 1009 به پایان رسانده و در آنجا، از مؤلف با دعای «قدس الله روحه» یاد کرده است.
بنابراین شجاع الدین مازندرانی پیش از شوال 1009 وفات یافته است.
حسین کرکی در چند جای نسخه یادداشتهایی دربارۀ مؤلف و رساله های موجود در مجموعه، به خط خود نگاشته و با اوصاف و القاب شایسته از استاد خود به عظمت یاد کرده است.
گفتنی است میر شجاع الدین محمود مازندرانی طبع شعری داشته و نمونه هایی از اشعار وی در جنگ های خطی آمده است. از جمله در جنگ تقی الدین حسینی کاشانی، نسخه خطی شماره 1066 مرکز احیاء قم، نک: فهرست خطی مرکز احیاء 3/299ـ300.

ارسال شده توسط ابوالفضل حافظیان بابلی در تاريخ چهارشنبه 30 تير 1389 ساعت 11:24 قبل‏ازظهر (نظر بدهید)

«رموز کنوز حکمت سجادیه» از : میرزا محمد باقر اردبیلی عنوان شرح تازه یابی بر صحیفه سجادیه است، که نسخۀ خطی آن در سال گذشته (تیر 88) برای فروش به کتابخانۀ مجلس عرضه شده و خریداری گردید. و این معرّفی نامه کوتاه در جلسۀ تقویم نسخه قلمی شد. در این شرح فارسی، چهار دعای ذیل از ادعیۀ صحیفه سجادیه شرح شده است: - حمد و ثنا - صلوات بر افضل انبیاء - درود بر حملۀ عرش و ملایک مقرّبین - تحیات بر اتباع رسل این شرح که از قرن 12 هجری است، بیشتر جنبۀ ادبی دارد و با انشایی مغلق تحریر شده است. نسخۀ مذکور در عصر مؤلف کتابت شده و حواشی با امضای «منه غفر الله له» دارد؛ تصحیح شده و علامت بلاغ دارد. دیباچه این نسخه را یکی از ارادتمندان مؤلف نگاشته و از آغاز یک برگ افتادگی دارد. آغاز افتادۀ دیباچه: در مقام اختیار چه مجال هوس هر گاه جنابی که علّت غائی ایجاد و مخزن اسرار درر وقاد. آغاز شرح: بسمله. الحمد لله الف و لام به جهت استغراق است و یا برای حقیقت.

ارسال شده توسط ابوالفضل حافظیان بابلی در تاريخ چهارشنبه 30 تير 1389 ساعت 11:24 قبل‏ازظهر (نظر بدهید)

در دفتر دوم مجموعۀ خواندنی و پر فایدۀ «جُنگ انجمن فهرستنگاران نسخه های خطی» مقاله ای از دوست دانشمند عبدالحسین طالعی به نام با مسمّا و زیبای «پژواک پژوهش» به چاپ رسیده و در ضمن آن «وصیت نامه اعتقادی میر داماد» درج شده از روی نسخۀ دانشگاه پرینستون.
گفتنی است این رسالۀ کوتاه پیش از این در مجموعۀ «میراث اسلامی ایران» دفتر هفتم صص 537-538 از روی نسخۀ کتابخانۀ مجلس (883 مجموعه طباطبایی) با انتساب به علامۀ حلی چاپ شده بود.
به گفتۀ استاد عبد الحسین حائری رسالۀ مذکور در نسخۀ مجلس به علامه حلی منسوب شده و در نسخۀ دیگری از آن که در کتابخانۀ آیت الله مرعشی به شمارۀ 15832 موجود است و ترجمۀ فارسی نیز دارد به کسی منسوب نشده و انتساب آن به میر داماد حتی در کتاب «حکیم استرآباد» دکتر موسوی بهبهانی نیامده است.
استاد فقید مرحوم علامه سید عبد العزیز طباطبایی در مکتبة العلامة الحلّی، ص 133 رساله ای را با عنوان «عقیدة العلامة الحلّی» معرّفی می کند که نسخۀ آن در کتابخانۀ آستان قدس رضوی به شمارۀ 2510 موجود است و توضیح بیشتری دربارۀ آن نمی آورد.
به هر حال دربارۀ مؤلف این رساله جا دارد تحقیق بیشتری صورت بگیرد.
رجوع شود به: آغاز نامه، ج 1، ص 85؛ جُنگ، ج 2، ص 386-388؛ حکیم استراباد؛ فهرست کتابخانۀ مجلس، ج 23، ص 186؛ مکتبة العلامة الحلّی، ص 133؛ میراث اسلامی ایران، ج 7، ص 532 و 537-538.

ارسال شده توسط ابوالفضل حافظیان بابلی در تاريخ يكشنبه 27 تير 1389 ساعت 10:47 قبل‏ازظهر (نظر بدهید)

خلاصة البلدان، اثر صفی الدين محمد بن محمد هاشم حسينی قمی،‌ تأليف در 1079ق، كه به كوشش حسين مدرسی طباطبايي در رديف مآخذ تحقيق دربارْ قم به چاپ رسيده:
مدرسی در چاپ خلاصة البلدان از نسخه ی موزه ی بريتانيا (or. 8375) بهره برده كه داراي هشت باب بوده،‌ و به گفته وی در انوار المشعشعين حكاياتي از خلاصة البلدان نقل شده كه در نسخه ی مورد استفاده وي نيامده است.
خوشبختانه در اين روزها نسخه اي ارزشمند از خلاصة البلدان براي فروش به كتابخانه مجلس عرضه شده كه اضافاتی نسبت به نسخه مدرسی دارد. اين نسخه داراي دوازده باب است كه عناوين ابواب اضافی آن چنين است:
باب نهم: در ذكر بعضی از احوال موضع غدير خم؛
باب دهم: در ذكر بعضی از محاسن دار المومنين سبزوار؛
باب يازدهم: در ذكر بعضی از محاسن دار المومنين استرآباد؛‌
باب دوازدهم: در ذكر بعضی از احوال مشهد مقدس رضوی، كه در اين باب حكايات متعددی آورده است.
اين نسخه از آغاز و انجام اندكی افتادگي دارد لذا نام كاتب و تاريخ كتابت در آن ذكر نشده، ولی به نظر مي رسد از قرن دوازدهم هجری باشد.
نسخه بر اثر نامهرباني و بي توجهی مالكان آن آسيب جدی ديده ولی مطالب آن مقرو و خوانا است.
شايسته است ابوابی كه در نسخه چاپی نيامده، از روي اين نسخه تصحيح و چاپ شود.

ارسال شده توسط ابوالفضل حافظیان بابلی در تاريخ چهارشنبه 9 تير 1389 ساعت 6:42 بعدازظهر (نظر بدهید)

علی بن عبدالعالی عاملی معروف به محقق ثانی و محقق کرکی (940 هـ) از علمای بزرگ شیعه در سده دهم هجری است که آثار بسیاری در علوم اسلامی از خود بجا گذاشته است. معروفترین اثر وی «جامع المقاصد» در شرح قواعد الأحکام علامه حلی است که به اهتمام مؤسسه آل البیت (ع) در چهارده جلد به چاپ رسیده است.

بقیه آثار به جا مانده از محقق کرکی به اهتمام شیخ محمد حسّون در دوره دوازده جلدی «حیاة المحقّق الکرکي وآثاره»  چاپ شده است.

اکنون معرفی دو رساله تازه یاب از آثار محقق کرکی که در کار شیخ حسّون نیامده است:

1.    أجوبة مسائل الشیخ حسین الجزائري الأولی و الثانیة و الثالثة

سه رساله است که هر کدام حاوی پرسشهای فقهی از شیخ حسین جزائری و پاسخ های کوتاه فتوایی از محقق کرکی است. در حیاة المحقق الکرکي وآثاره نامی از آن به میان نیآمده است.

نسخه ای از آن در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است و تصویر آن در ضمن نسخه های عکسی کتابخانه آیت الله مرعشی دیده و در فهرست تازه انتشار آنجا معرّفی کرده ام.

بنگرید: فهرست نسخه های عکسی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی 3/356 ـ 357.

2.    حاشیة تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة

حاشیه ای است با عناوین (قوله ـ قوله) بر تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیه علامه حلی (726 هـ).

در الذریعه 6/32 از این حاشیه یاد شده و گفته که نسخه ای از آن را در کتابخانه شیخ هادی آل کاشف الغطاء در نجف دیده است.

آقای حسّون نیز از این حاشیه یاد کرده (نک: حیاة الحقق الکرکي وآثاره 2/415 ـ 416) ولی گفته: «إنّي لم أشاهد هذه الحاشیة ولم أعثر علی نسخة خطیة لها...».

نسخه مورد بحث ما در کتابخانه ملی نگهداری می شود و تصویری از آن را ضمن نسخه های عکسی کتابخانه آیت الله مرعشی دیده و در فهرست تازه انتشار آنجا معرفی کرده ام.

بنگرید: فهرست نسخه های عکسی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی 3/468.

ارسال شده توسط ابوالفضل حافظیان بابلی در تاريخ چهارشنبه 6 آبان 1388 ساعت 12:00 بعدازظهر (نظر بدهید)

از شمس الدین محمد بن علی جباعی (886 هـ) جدّ پدر شیخ بهایی، چند مجموعه به جا مانده که دوست دانشمند آقای علی اکبر زمانی نژاد مقالاتی در معرّفی آنها نشر دادند. اینک به معرفی اثری نویافته از جباعی می پردازیم.

جباعی منتخبی از الفهرست منتجب الدین علی بن عبیدالله بن بابویه رازی (بعد از 585 هـ) ساخته که نسخه ای از آن در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی موجود است. و در فهرست آنجا به اشتباه به عنوان «فهرست منتجب الدین» معرفی شده است.

این تلخیص، اسامی دانشمندانی را دربردارد که تألیف یا نظمی داشتند و یا از مشاهیر بوده اند.

وی با استفاده از نسخه الفهرست منتجب الدین که به خط شهید اول مورخه ربیع الآخر 776، بوده به تلخیص آن پرداخت. گفتنی است شهید اول نیز از روی نسخه محمد بن محمد بن علی حمدانی قزوینی ـ از شاگردان منتجب الدین ـ مورخه رجب 613 نسخه خود را کتابت کرده است.

جباعی در پایان رساله می گوید: «یقول محمد بن علی الجباعي عفی الله عنه انّی أخذت البعض و ترکت طلباً للاختصار و لم أکتب إلّا من له تصنیف أو نظم أو ذکر مشهور و کتبته من نسخة بخط الشیخ شمس الدین محمد بن مکي صورة کتابته: تمّ فهرست أسماء علماء الشیعة و مصنّفیهم وکتب العبد الراجي إلی عفو ربّه محمد بن مکي بن محمد هزیع لیلة الثلثاء لخمس بقین من شهر ربیع الآخر وسنة ستّ وسبعین وسبعمئة بالحلّة نقلاً من خطّ الفاضل محمد بن محمد بن علي الحمداني القزویني في أواسط شهر الله الأصب رجب عمت میامنه سنة ثلاث عشرة و ستّمئة ... قال ابن مکي بخط الأصل: عورض بالمتنسخ منه... قال ابن مکي: وإنّي عارضته بها مع نفسي بتاریخ الکتابة والحمدالله...» معرفی تفصیلی این اثر را در فهرست تازه انتشار آورده ام.

ارسال شده توسط ابوالفضل حافظیان بابلی در تاريخ شنبه 2 آبان 1388 ساعت 1:06 بعدازظهر (نظر بدهید)

در حیاة المحقّق الکرکی و آثاره (ج 2، ص 359ـ 396 و ص 606) رساله ای به عنوان «جواب السؤال عن اثبات المعدوم» از آثار محقق کرکی شمرده شده و آمده که حسین بن ابی القاسم بن حسین عودی رساله ای در ردّ این رساله محقق کرکی نوشته است. در الذریعه 5/182 و 1/192 نیز این رساله و ردیه عودی یاد شده و در طبقات اعلام الشیعه (قرن 10، ص 69) ابن عودی از علمای شیعه در قرن دهم دانسته شده است!

این در حالی است که متن رساله مذکور همراه با ردیه آن در مجموعه ابن العودی درج شده که تاریخ کتابت آن سال 740 هـ است. نسخه اصل مجموعه ابن عودی در کتابخانه بادلیان در آکسفورد انگلستان نگهداری می شود و تصویری از آن در کتابخانه آیت الله مرعشی است که در فهرست نسخه های عکسی آنجا (ج 3، ص 210 ـ 218) به تفصیل معرفی شده است.

مؤلف رساله مورد بحث محقق حلی جعفر بن حسن (676 هـ) است و ردیه از حسن بن ابی القاسم بن حسین عودی اسدی حلی از علمای قرن هفتم هجری است.

آقای مدرسی طباطبائی متن رساله را همراه با ردّ آن به عنوان «مفاوضه ای در مسأله شیئیت معدوم» در میراث اسلامی ایران (ج1، ص 157 ـ 174) به چاپ رسانده است.

ارسال شده توسط ابوالفضل حافظیان بابلی در تاريخ شنبه 2 آبان 1388 ساعت 12:55 بعدازظهر (نظر بدهید)