علی بن عبدالعالی عاملی معروف به محقق ثانی و محقق کرکی (940 هـ) از علمای بزرگ شیعه در سده دهم هجری است که آثار بسیاری در علوم اسلامی از خود بجا گذاشته است. معروفترین اثر وی «جامع المقاصد» در شرح قواعد الأحکام علامه حلی است که به اهتمام مؤسسه آل البیت (ع) در چهارده جلد به چاپ رسیده است.

بقیه آثار به جا مانده از محقق کرکی به اهتمام شیخ محمد حسّون در دوره دوازده جلدی «حیاة المحقّق الکرکي وآثاره»  چاپ شده است.

اکنون معرفی دو رساله تازه یاب از آثار محقق کرکی که در کار شیخ حسّون نیامده است:

1.    أجوبة مسائل الشیخ حسین الجزائري الأولی و الثانیة و الثالثة

سه رساله است که هر کدام حاوی پرسشهای فقهی از شیخ حسین جزائری و پاسخ های کوتاه فتوایی از محقق کرکی است. در حیاة المحقق الکرکي وآثاره نامی از آن به میان نیآمده است.

نسخه ای از آن در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است و تصویر آن در ضمن نسخه های عکسی کتابخانه آیت الله مرعشی دیده و در فهرست تازه انتشار آنجا معرّفی کرده ام.

بنگرید: فهرست نسخه های عکسی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی 3/356 ـ 357.

2.    حاشیة تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة

حاشیه ای است با عناوین (قوله ـ قوله) بر تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیه علامه حلی (726 هـ).

در الذریعه 6/32 از این حاشیه یاد شده و گفته که نسخه ای از آن را در کتابخانه شیخ هادی آل کاشف الغطاء در نجف دیده است.

آقای حسّون نیز از این حاشیه یاد کرده (نک: حیاة الحقق الکرکي وآثاره 2/415 ـ 416) ولی گفته: «إنّي لم أشاهد هذه الحاشیة ولم أعثر علی نسخة خطیة لها...».

نسخه مورد بحث ما در کتابخانه ملی نگهداری می شود و تصویری از آن را ضمن نسخه های عکسی کتابخانه آیت الله مرعشی دیده و در فهرست تازه انتشار آنجا معرفی کرده ام.

ارسال شده توسط ابوالفضل حافظیان بابلی در تاريخ چهارشنبه 6 آبان 1388 ساعت 12:00 بعدازظهر (نظر بدهید)

از شمس الدین محمد بن علی جباعی (886 هـ) جدّ پدر شیخ بهایی، چند مجموعه به جا مانده که دوست دانشمند آقای علی اکبر زمانی نژاد مقالاتی در معرّفی آنها نشر دادند. اینک به معرفی اثری نویافته از جباعی می پردازیم.

جباعی منتخبی از الفهرست منتجب الدین علی بن عبیدالله بن بابویه رازی (بعد از 585 هـ) ساخته که نسخه ای از آن در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی موجود است. و در فهرست آنجا به اشتباه به عنوان «فهرست منتجب الدین» معرفی شده است.

این تلخیص، اسامی دانشمندانی را دربردارد که تألیف یا نظمی داشتند و یا از مشاهیر بوده اند.

وی با استفاده از نسخه الفهرست منتجب الدین که به خط شهید اول مورخه ربیع الآخر 776، بوده به تلخیص آن پرداخت. گفتنی است شهید اول نیز از روی نسخه محمد بن محمد بن علی حمدانی قزوینی ـ از شاگردان منتجب الدین ـ مورخه رجب 613 نسخه خود را کتابت کرده است.

جباعی در پایان رساله می گوید: «یقول محمد بن علی الجباعي عفی الله عنه انّی أخذت البعض و ترکت طلباً للاختصار و لم أکتب إلّا من له تصنیف أو نظم أو ذکر مشهور و کتبته من نسخة بخط الشیخ شمس الدین محمد بن مکي صورة کتابته: تمّ فهرست أسماء علماء الشیعة و مصنّفیهم وکتب العبد الراجي إلی عفو ربّه محمد بن مکي بن محمد هزیع لیلة الثلثاء لخمس بقین من شهر ربیع الآخر وسنة ستّ وسبعین وسبعمئة بالحلّة نقلاً من خطّ الفاضل محمد بن محمد بن علي الحمداني القزویني في أواسط شهر الله الأصب رجب عمت میامنه سنة ثلاث عشرة و ستّمئة ... قال ابن مکي بخط الأصل: عورض بالمتنسخ منه... قال ابن مکي: وإنّي عارضته بها مع نفسي بتاریخ الکتابة والحمدالله...» معرفی تفصیلی این اثر را در فهرست تازه انتشار آورده ام.

ارسال شده توسط ابوالفضل حافظیان بابلی در تاريخ شنبه 2 آبان 1388 ساعت 1:06 بعدازظهر (نظر بدهید)

در حیاة المحقّق الکرکی و آثاره (ج 2، ص 359ـ 396 و ص 606) رساله ای به عنوان «جواب السؤال عن اثبات المعدوم» از آثار محقق کرکی شمرده شده و آمده که حسین بن ابی القاسم بن حسین عودی رساله ای در ردّ این رساله محقق کرکی نوشته است. در الذریعه 5/182 و 1/192 نیز این رساله و ردیه عودی یاد شده و در طبقات اعلام الشیعه (قرن 10، ص 69) ابن عودی از علمای شیعه در قرن دهم دانسته شده است!

این در حالی است که متن رساله مذکور همراه با ردیه آن در مجموعه ابن العودی درج شده که تاریخ کتابت آن سال 740 هـ است. نسخه اصل مجموعه ابن عودی در کتابخانه بادلیان در آکسفورد انگلستان نگهداری می شود و تصویری از آن در کتابخانه آیت الله مرعشی است که در فهرست نسخه های عکسی آنجا (ج 3، ص 210 ـ 218) به تفصیل معرفی شده است.

مؤلف رساله مورد بحث محقق حلی جعفر بن حسن (676 هـ) است و ردیه از حسن بن ابی القاسم بن حسین عودی اسدی حلی از علمای قرن هفتم هجری است.

آقای مدرسی طباطبائی متن رساله را همراه با ردّ آن به عنوان «مفاوضه ای در مسأله شیئیت معدوم» در میراث اسلامی ایران (ج1، ص 157 ـ 174) به چاپ رسانده است.

ارسال شده توسط ابوالفضل حافظیان بابلی در تاريخ شنبه 2 آبان 1388 ساعت 12:55 بعدازظهر (نظر بدهید)

در حاشیه یادداشت جناب آقای حسن انصاری درباره نسخه ای کهن از تهذیب الاحکام نکته های ناب و یادداشتهای ارزنده پژوهشگر توانا جناب آقای حسن انصاری در باب کتابشناسی ، همواره خواندنی و پر فایده بوده است. اخیراً از دوست گرامی جناب آقای شیخ علی صدرایی شنیدم که : جناب انصاری در یکی از یادداشتهایشان در سایت کاتبان ، درباره نسخه ای از تهذیب الاحکام که در کتابخانه آیت الله گلپایگانی (ره) در قم نگهداری می شود، اظهار نظر نموده و بر اساس آنچه در فهرست آقای عربزاده (ص . 770) آمده، این نسخه را مورخه 575 ق دانسته اند.

به گفته آقای رحیمی ریسه مرکز میراث مکتوب نیز با استناد به فهرست مذکور تصویر این نسخه را تهیه و قصد انتشار آن بصورت چاپ عکسی را داشته اند.

نظر به اینکه در فهرست نویسی جدید برای نسخه های کتابخانه مذکور، این نسخه را بنده فهرست کرده ام ، برخی از دوستان از جمله جناب صدرایی علاقه به توضیح بیشتربرای روشن شدن وضعیت نسخه تهذیب الاحکام را اظهار نمودند.

اکنون به عرض جناب صدرایی وجناب انصاری و همه پژوهشگران علاقمند به مباحث نسخه شناسی می رسانم که نسخه مذکور قطعاً در تاریخ 575 ق کتابت نشده، بلکه به احتمال قوی مربوط به قرن یازدهم هجری است و تاریخ 575 ق که در آن دیده می شود، مربوط به نسخه مستنسَخ منها است. بنابراین نسخه شماره 34/92کتابخانه آیت الله گلپایگانی ، قدیمی نیست بلکه از جهت تاریخ کتابت نسخه ای معمولی و از سده یازدهم هجری است.

در پایان به پژوهشگران عالم مخطوطات بشارت می دهم که فهرست جدید کتابخانه آیت الله گلپایگانی (ره)، شامل معرفی 16000 عنوان کتاب و رساله در ده جلد بزرگ بقلم اینجانب و آقای صدرایی آماده چاپ شده است و امید است با انتشار آن گرد غربت از روی دلربای این گنجینه عظیم زدوده شود.

والسلام

ارسال شده توسط ابوالفضل حافظیان بابلی در تاريخ سه شنبه 1 خرداد 1386 ساعت 11:40 بعدازظهر (تعداد نظرات : ۲)

نسخه پژوهی

مجموعه جستارها درباره فهرست های کتابخانه های ایران وانیران، پژوهش های نسخه شناسی ، تصحیح رساله های خطی، کتاب شناسی های موضوعی، راهنمای کتابخانه ها، بر افزوده ها و نویافته ها در نسخه های خطی؛ تصحیح و تکمله بر فهرست ها و کتاب شناسی ها؛ اطلاع رسانی درحوزه نسخه های خطی

دفتر سوم

به کوشش

ابوالفضل حافظیان بابلی

کتابخانه ، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی

تهران ، پاییز 1385 هجری شمسی

فهرست

پیش گفتار / 9

I. فهرست های کتابخانه های ایران

(178 – 15)

1. چند نسخه خطی از مدرسه ولی عصر خوانسار/ سید عبدالعزیز طباطبایی/ مقدمه و بازنویسی سید جعفر حسینی اشکوری  / 17

2. فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت الله ملا علی واعظ خیابانی تبریزی/ ملا علی واعظ خیابانی تبریزی/ به کوشش محمد الوانساز خویی / 31

3. فهرست مجموعه های خطی کتابخانه علامه طباطبایی دانشگاه شیراز/ محمد برکت  / 59

II. تصحیح رساله های خطی

(200 – 179)

1. الرسالة  الطلائعية / شهید اول محمد بن مکی عاملی/ به کوشش رضا مختاری  / 181

2. الرسالة القلمية/ نویسنده ای ناشناس/ به تصحیح و تحشیه جویا جهانبخش / 187

III. کتاب شناسی های موضوعی

(398 – 201)

1. کتاب شناسی خوابگزاری/ محمد علی صالحی / 203

2. نسخه های اصل از سده نهم هجری/ مریم تفضلی / 291

3. راهنمای پژوهش درباره ابن فهد حلی/ محمد رضا زادهوش / 335

IV. گنجینه های دست نویس های اسلامی در جهان

(474- 399)

1. نویافته های گنجینه های دست نویس های اسلامی در ایران/ ابوالفضل حافظیان بابلی و سید کاظم محمد حسین حکیم / 401

V. فهرست های کتابخانه های خارج از کشور

(520- 475)

1. موقوفات مكتبة  العلامة السید صادق بحر العلوم/ سید صادق بحر العلوم/ به کوشش سید صادق حسینی اشکوری / 477

2. نسخه های خطی چند مجموعه شخصی در لاهور پاکستان / دکتر عارف نوشاهی / 491

VI. جٍُنگ ها ، سفینه ها و تذکره ها

(598 – 521)

1. مجموعه لطایف ومنظومه ظرافت (جُنگ محمود شاه نقیب)/ جواد بشری / 523

VII. برافزوده ها و نویافته های گوناگون در نسخه های خطی

(626 – 599)

1. از لابه لای نسخه ها/ ابوالفضل حافظیان / 601

VIII. تصحیح و تکمله بر فهرست ها، کتاب شناسی ها وتراجم

(682 – 627)

1. التعلیقات علی الذريعة  الی تصانیف الشيعة/ سید سعید اختر رضوی/ اعداد سید محمد رضا حسینی جلالی / 629

IX. بایسته های پژوهشی

(722- 683)

1. چکیده طرح تدوین کتاب شناسی بزرگ شیعه و دیدگاههای پژوهشگران/ مؤسسه کتاب شناسی بزرگ شیعه / 685

فهرست تصاویر / 723

اختصارات منابع / 725

چکیده مقالات : عربی، انگلیسی / 731

ارسال شده توسط ابوالفضل حافظیان بابلی در تاريخ سه شنبه 1 خرداد 1386 ساعت 11:31 بعدازظهر (نظر بدهید)

در ميان کشورهای دارنده نسخ خطی اسلامی، ايران همراه با ترکيه، مصر و هند در رديف برترين ها قرار دارند.

امروزه آمار دست نويس های اسلامی در جهان را حدود پنج ميليون نسخه برآورد می کنند و از اين تعداد، دست کم 500000 دستنويس در کتابخانه های عمومی و خصوصی ايران نگهداری می شود.

آخرين گزارش از وضعيت دست نويس های ايران در سال 1379ش در قالب کتابِ «گنجينه های دست نويس های اسلامی در ايران» منتشر شد و با اين اطلاعات:

شمار شهرها                                55 شهر

شمار مجموعه ها                          286 کتابخانه

شمار دست نويس ها                     225000 نسخه

فهرست های چاپ شده                   487 عنوان     

اکنون پس از گذشت شش سال، گزارش جديدی درباره دست نويس های ايران منتشر می شود با مشخصات زير:

شمار شهرها                                117 شهر

شمار مجموعه ها                          664 کتابخانه

شمار دست نويس ها                     340000 نسخه

فهرست های چاپ شده                   662 عنوان

بر اساس اين تحقيق، به صورت قطعی از وجود 340000 نسخه خطی در ايران، با خبر می شويم و اين مقدار دست نويس شناخته شده در ايران، می تواند به تخمين ما را به وجود دست کم نيم ميليون نسخه خطی درجای جای ايران اسلامی رهنمون کند.

اما از اين همه، تنها حدود 150000 نسخه خطی در ايران، به صورت اجمال يا تفصيل فهرست شده و بيش از نيمی از دست نويس های ايران در انتظار دست های مهربان فهرستنگارانی است که انگيزه و توان زدودن غبار غربت از چهره های تابناک شان را دارند.

برای اطلاع از تفصيل اين گزارش، منتظر انتشار دفتر سوم نسخه پژوهی باشيد.

 و السلام

ارسال شده توسط ابوالفضل حافظیان بابلی در تاريخ سه شنبه 24 بهمن 1385 ساعت 9:06 قبل‏ازظهر (نظر بدهید)